Wil een student grip krijgen op zijn route, dan moet dat aan drie voorwaarden voldoen:
- Overzicht: de student en zijn begeleider moeten op elk moment een helder en actueel beeld hebben van de opties, vereisten, openstaande taken en deadlines.
- Handelingsruimte: de student moet praktisch in staat zijn om zich, in afstemming met zijn begeleider, in of uit te schrijven voor modules en examens die passen bij zijn tempo en doelen.
- Keuzevrijheid: het onderwijsteam bepaalt de veilige kaders (wanneer is welke module beschikbaar); de student kiest daarbinnen zijn pad, in overleg met zijn begeleider.
In de praktijk vertaalt die keuzevrijheid zich naar vier dimensies waarin een student kan personaliseren:
- Tijd: wanneer hij lessen of toetsen volgt, met flexibele instroommomenten.
- Tempo: versnellen of vertragen, bijvoorbeeld door mantelzorg of werk.
- Inhoud: welke keuzes, vakken of niveau aansluiten bij zijn talent of behoefte aan verdieping.
- Vorm: welke leerweg (bijvoorbeeld bol of bbl) of leeromgeving het beste past, klassikaal, online of hybride.
Elke dimensie die een school opent, vergroot het aantal individuele paden door de opleiding, en daarmee de behoefte aan overzicht, voor iedereen die erbij betrokken is.
Dat de sector deze verschuiving breed onderkent, blijkt ook uit de gezamenlijke sectorarchitectuur. Binnen de MBO Referentie Architectuur, kortweg MORA, die Npuls en de mbo-sector samen doorontwikkelen, krijgt het vastleggen en verwerken van studentkeuzes in de meest recente conceptversie een eigen, herkenbare plek naast bestaande bouwstenen zoals het planningssysteem en de onderwijscatalogus. Voor bestuurders is dat een signaal dat overzicht over keuzes sectorbreed als bouwsteen wordt erkend.
Wat heeft een school nodig om deze keuzevrijheid te organiseren?
Die groeiende keuzevrijheid brengt een paradox met zich mee die in de sector inmiddels een gevleugelde uitspraak is: flexibiliseren is standaardiseren. Zonder een solide, gestandaardiseerde procesinrichting is het technisch en logistiek onmogelijk om flexibiliteit op schaal te faciliteren. Flexibiliteit die alleen op maatwerk draait, is op termijn onbetaalbaar en onbeheersbaar.
Die roep om standaardisatie komt niet alleen van scholen en leveranciers. Bij de parlementaire behandeling van de Wet VABA vroegen de Algemene Onderwijsbond, FNV en BVMBO gezamenlijk expliciet om transparante en gestandaardiseerde aanbiedingen van keuzes en verkorte trajecten, juist om te voorkomen dat studenten nadeel ondervinden bij doorstroom en om gelijke kansen te behouden[4]. Wat voor een vakbond een waarborg voor kwaliteit is, is voor een school tegelijk een randvoorwaarde om flexibilisering praktisch uitvoerbaar te houden: twee perspectieven die op hetzelfde punt uitkomen.
Organisatorisch vraagt dit heldere rollen én een gestandaardiseerde basis: wie is eerste aanspreekpunt voor de student, wie signaleert vanuit welke rol, vakdocent, mentor, studieloopbaanbegeleider of zorgcoördinator, en wie onderneemt actie bij een signaal. Een bruikbaar uitgangspunt is een generieke basisinrichting van circa negentig procent, die efficiëntie en betrouwbaarheid garandeert, en die onderwijsteams en locaties juist de ruimte geeft om de resterende tien procent zelf in te vullen met hun eigen onderwijskundige identiteit. Onderdeel van die basis is een modulaire opbouw: leereenheden en leeractiviteiten die losstaan van één specifieke cohort- of opleidingsstructuur, en die daardoor herbruikbaar zijn voor uiteenlopende, individuele leerroutes.
Voordat een student een gepersonaliseerde route kiest, moet een school vooraf kunnen toetsen of dat traject haalbaar, uitvoerbaar, betaalbaar en organiseerbaar is. Zonder die toets kunnen individuele studentreizen leiden tot kostbare micro-klasjes of een lastig te plannen rooster, waardoor de belofte van keuzevrijheid juist onder druk komt te staan.
Wat vraagt dit van docenten en van de organisatie zelf?
Cultureel vraagt dit een verschuiving van sturen naar begeleiden. Een student begeleide keuzevrijheid geven, betekent ook accepteren dat hij soms een ander pad kiest dan een docent zelf had voorgesteld. Docenten en begeleiders hebben daarvoor ruimte en vaardigheden nodig om coachend te begeleiden in plaats van te controleren, en systemen die dat ondersteunen in plaats van tegenwerken.
Die ruimte is niet vanzelfsprekend aanwezig. Onderzoek naar de administratieve belasting van mbo-docenten laat zien dat zij gemiddeld acht uur per week kwijt zijn aan administratieve taken[5]. Het bijhouden en analyseren van leerresultaten en het bindend studieadvies horen daarbij tot de zwaarst ervaren onderdelen. Elke verschuiving naar meer persoonlijke begeleiding die deze last niet vermindert, of erger, vergroot doordat er meer individuele routes moeten worden bijgehouden, mist het punt.
Veel scholen bouwen dit nu nog projectsgewijs op, met kennis die vooral bij individuele medewerkers zit. Studentcentrisch onderwijs op schaal biedt de kans om door te groeien naar een meer gestructureerde, lerende organisatie, met actieve governance en regie op verandering. Dit is uiteindelijk vooral een organisatie- en cultuurverandering via processen die vaak wel langdurig zijn, met IT als ondersteunend middel.
Op het vlak van het IT-landschap betekent dit dat de onderliggende data, voortgang, resultaten, aanwezigheid, openstaande keuzemomenten, actueel, betrouwbaar en voor de juiste mensen op het juiste moment toegankelijk moet zijn, zonder dat elke nieuwe leerroute of elke nieuwe keuze een apart maatwerktraject wordt. Scholen die vooroplopen in flexibilisering plukken daar de vruchten van als hun informatievoorziening hetzelfde niveau van flexibiliteit heeft als hun onderwijsaanbod.
Hoe faciliteert Eduarte dit in de praktijk?
Bij Eduarte krijgt dit vorm doordat de bouwstenen die deze visie vraagt, de Onderwijscatalogus voor modulair en herbruikbaar onderwijsontwerp, de kernregistratie en het volg- en begeleidingssysteem, vanuit één bron worden aangeboden. Voortgang, resultaten en planning ontstaan daardoor al op de plek waar ze ook worden getoond: één centrale bron, met uniforme processen, zonder het risico dat gegevens tussen gescheiden systemen gaan verschillen of vertragen.
Voor de student komt dit samen in het Studentenportaal en de Studentenapp: een overzicht van wat die dag op hem wacht, zijn voortgang en resultaten, met suggesties die passen bij zijn leerroute en tempo, van waaruit hij ook keuzes kan maken of zich kan inschrijven voor een vak, keuze of toetsmoment. Voor docenten, mentoren en begeleiders bestaat hetzelfde overzicht vanuit hun eigen rol, waarmee begeleiding proactief kan zijn: zien wat een student nodig heeft voordat hij het zelf vraagt, en signaleren, bijvoorbeeld een dalend cijfer of oplopend verzuim, op het moment dat het ontstaat, in plaats van pas bij het eerstvolgende overleg.
Diezelfde omgeving zet inzicht ook automatisch om in actie. Zodra een keuzeperiode opengaat, worden de beschikbare keuzes automatisch getoond in het Studentenportaal. De keuze van de student gaat direct ter goedkeuring naar de studieloopbaanbegeleider en stroomt na akkoord door naar de planning, zodat hij meteen is ingedeeld. Een student kan zelf een afspraakverzoek indienen bij zijn begeleider, dat direct wordt ingepland. En een student die een leereenheid eerder afrondt, ziet meteen wanneer hij door kan naar een vervolgtraject, via een geautomatiseerde goedkeuring in plaats van een handmatig uitzoekproces.
Open koppelen blijft het uitgangspunt
Open koppelen is het uitgangspunt: de school bepaalt zelf welk digitaal landschap ze inricht. Via een integratieplatform op basis van de landelijke OEAPI-standaard kunnen gespecialiseerde applicaties veilig worden aangesloten, terwijl de school zelf kiest welke koppelpartner toegang krijgt. Het gaat hier specifiek om de kerngegevens van de studentreis zelf. Die hoeven niet eerst via een koppeling bij elkaar gebracht te worden, want ze ontstaan al op één plek.
Dat is ook het antwoord op de eerder geschetste paradox dat flexibiliseren standaardiseren vereist: een school hoeft die gestandaardiseerde basis niet zelf te bouwen. Een implementatie die uitgaat van de bestaande sectorstandaard sluit al voor het grootste deel aan bij de mbo-praktijk, waarna een school gericht kan verfijnen met haar eigen accenten, zonder dat dit een lappendeken aan systemen oplevert of de data-integriteit in gevaar brengt.
Voor de docent en begeleider betekent dit vooral tijd: administratieve processen die op de achtergrond geruisloos verlopen, geven ruimte terug voor persoonlijk contact en begeleiding.
Wat betekent dit voor jouw school?
Overzicht is daarmee de basis waar de rest van de studentreis, voor student, docent en school, op voortbouwt. Wil je zien hoe dit er voor jouw school in de praktijk uitziet? Neem contact op om te bespreken hoe overzicht over en grip op leerroutes er bij jullie uit kan zien.
Voor meer informatie, kijk ook eens bij: Eduarte Student Informatie Systeem en Onderwijscatalogus.
