Hoe maak je een leerroute passend en logisch?

Joost Willems is programmamanager ‘Passende en Logische Leerroutes’ bij Alfa-college. Naar aanleiding van ons artikel Grip op elke leerroute spraken we hem over flexibel onderwijs: wat maakt een leerroute passend en logisch voor de student, en wat vraagt dat van een school en de systemen eromheen?

Wat maakt een leerroute passend en logisch?

Een leerroute is passend en logisch als hij vertrekt vanuit de student: zijn ontwikkeling, zijn wensen en de keuzes die hij onderweg maakt. De student kan tijdens zijn studie andere keuzes maken en houdt zijn diploma binnen bereik. De naam van het programma ‘Passende en Logische Leerroutes’ bestond al toen Joost begon bij Alfa-college. Hij sprak met de bedenker ervan, en diens uitleg spreekt hem aan: “Flexibiliseren, wendbaar organiseren, responsief onderwijs: dat zijn allemaal titels die iets zeggen over onderwijs. Als je het hebt over passende en logische leerroutes, dan zegt dat iets over de student. Het is passend voor de student, en het is logisch omdat een student een wens of een droom heeft.”

Joost begon als lio-stagiair en werkte daarna als docent, didactisch ontwikkelaar, informatiemanager en programmamanager voor de flexibilisering van het onderwijs bij Firda. Die ervaring neemt hij mee. “Ik wil met elkaar durven dromen en nadenken over de vraag of we onderwijs op een andere manier kunnen vormgeven. Zodat we niet de student bij het onderwijs brengen, maar het onderwijs bij de student.”

Volgens Joost past dat bij wat bijvoorbeeld het voltijd mbo onderwijs bijzonder maakt. “Je krijgt pubers binnen en je laat ze als volwassenen weer los. Een student kan begonnen zijn met een idee van wat hij wil worden en daar in drie jaar heel anders over zijn gaan denken. Durven wij hem tijdens zijn studie al keuzes te laten maken, waarbij hij misschien een ander uitstroomprofiel krijgt?”

Wat verandert er voor docenten en begeleiders?

Het lesgeven zelf blijft volgens Joost op korte termijn grotendeels hetzelfde. De begeleiding verandert. “Op het moment dat je een student zelfregie geeft over zijn eigen leerroute, vraagt dat iets van je onderwijsorganisatie. Want hoe begeleid je iemand op een route die nog niet vaststaat? Welke vaardigheden hebben we nodig om bij die student los te peuteren waar hij behoefte aan heeft?”

Dat levert andere gesprekken op. “Wat zie je om je heen, waar zou je uit willen komen en wat neem je uit de stage mee? Je krijgt een andere manier van begeleiden op een flexibele leerroute dan op een vaste.”

Waarom is flexibiliseren ook standaardiseren?

In Grip op elke leerroute noemen we de gevleugelde uitspraak dat flexibiliseren standaardiseren is. Joost is het daarmee eens, met een toevoeging. “We bieden al lang flexibel onderwijs aan. Alleen hebben we dat nog niet over de breedte van een complete schoolorganisatie gedaan, laat staan over de breedte van een complete sector.”

Juist die opschaling vraagt om afspraken. “Als je flexibel onderwijs aan de hele populatie studenten wilt aanbieden, over locaties en scholen heen, vraagt dat een andere mate van standaardisering dan wanneer een team het voor een paar studenten regelt. Dan moet je hele harde afspraken met elkaar maken over hoe je het aanbiedt.”

Een groot deel van zijn tijd gaat naar de balans tussen de autonomie van teams en gezamenlijke afspraken. “Waar gaan we volgens afspraken gestandaardiseerd werken, en waar blijft jouw vrijheid om je onderwijs vorm te geven?”

Wat vraagt dit van de organisatie?

Een mooi perspectief is snel geschetst. Joost raadt scholen aan om eerst goed te doorgronden wat het vraagt. “Flexibilisering vraagt inspanning van de totale onderwijsketen en alle procesketens. Het is goed om ambitie te hebben. Denk wel goed na over de stappen die je daarvoor moet nemen.”

Die stappen zetten vraagt ook iets van de organisatie zelf. “Als je flexibel onderwijs wilt aanbieden, zul je als organisatie ook flexibel moeten kunnen werken. Je zult mee moeten groeien als organisatie: in de besluitvorming, in de uitvoering en in de hele bedrijfsvoering.”

Hoe ziet dat er in de praktijk uit bij Alfa-college?

Het programma ‘Passende en Logische Leerroutes’ startte bij Alfa-college in 2023 en loopt tot december 2026. Op de vier grote locaties beschreven onderwijsteams hun onderwijs in leereenheden, vanuit leeruitkomsten, met keuzemogelijkheden voor studenten. Op één locatie schrijven studenten zich al zelf in voor inloopcolleges, bijvoorbeeld voor basisvaardigheden. “In Eduarte heb je inloopcolleges. Die organiseren we op die manier, zodat studenten zich kunnen inschrijven.”

Joost ziet dat als een belangrijke winst. “Men denkt al in leereenheden, op basis van een leeruitkomst, met activiteiten om die leeruitkomst aan te tonen. Dat standaardiseren van je onderwijsaanbod: dat zijn hele mooie stappen richting de toekomst.”

In 2024 legden Alfa-college, Noorderpoort en DCTerra hun samenwerking vast in DNA, het samenwerkingsverband van de drie mbo-scholen in Noordoost-Nederland. De scholen willen vanaf 2030 als één mbo-aanbieder werken, met drie eigen scholen. Passende en Logische Leerroutes gaat daarin op. “We tillen het als het ware een verdieping omhoog: van team en locatie naar sector. De droom waar we uit willen komen, blijft gewoon overeind.”

Per sector werken de drie scholen aan een sectorplan. Eerst komt er een grof ontwerp, van de leeruitkomsten uit het kwalificatiedossier naar leereenheden. Daarna volgt een fijn ontwerp met de activiteiten waarmee een student aantoont dat hij aan de leeruitkomst voldoet. Voor de student betekent dat straks meer keuze: “Een mbo-opleiding die op drie scholen hetzelfde wordt aangeboden, kan hij dan naar eigen behoefte volgen.”

Wat vraagt deze visie van het applicatielandschap?

Joost kijkt naar systemen op dezelfde manier als naar de organisatie. “Ik denk dat applicaties en leveranciers net zo goed met ons mee moeten denken over de flexibilisering van het onderwijs. Als je met een andere blik naar onderwijs durft te kijken, zul je ook samen moeten ontwerpen.” Daar horen afspraken over het uitwisselen en ontsluiten van gegevens bij, op basis van standaarden zoals de OEAPI. “Ik denk dat die nauwe samenwerking en mee kunnen bewegen cruciaal is.”

Alfa-college werkt al langer met Eduarte en DCTerra en Noorderpoort zijn bezig met de Eduarte implementatie vanuit het aanbestedingstraject dat vanuit DNA eind 2025 werd gegund aan Eduarte. “Ik ben blij dat we met één studentinformatiesysteem werken, dus dat dat één bron is.” Joost verwacht dat een implementatie vooruitkijkt. “We moeten niet implementeren op wat je nu aan het doen bent, maar op waar je naartoe wilt. Als je van A naar B wilt, moet je niet blijven denken op de manier van A.” Tegelijk blijft de dagelijkse praktijk doorgaan. “Je hebt een samenwerkingsverband met ruim 40.000 studenten die onderwijs volgen, en die moeten we wel kunnen blijven ondersteunen.”

Wat betekent dit voor jouw school?

Joost heeft een duidelijke droom, en hij is realistisch over de weg ernaartoe. “Een student kan kiezen wat hij wil, waar hij wil, wanneer hij wil, hoe hij wil en met wie hij wil. Dat is een heel mooi, utopisch beeld. Daar zitten nog wel een aantal stappen tussen. Welke stap durven we als eerste te zetten? En hoe ver durven we als onderwijsorganisatie te gaan om studenten zelfregie en keuzemogelijkheden te geven? Dat houdt mij bezig.”

Uit zijn verhaal halen we drie aanknopingspunten voor elke school die met flexibilisering aan de slag gaat:

• Bepaal welke keuzes je studenten wilt bieden, en breng in kaart wat dat vraagt van de hele onderwijs- en procesketen.
• Maak afspraken over de basis, zodat teams binnen die basis de ruimte houden voor hun eigen onderwijs.
• Richt je systemen in op de situatie waar je naartoe wilt.